Trong 30 ngày qua, tổng khối lượng giao dịch NFT trên Solana đạt khoảng 47 triệu USD, và Magic Eden chiếm hơn 80% thị phần. Rarible, một nền tảng có tuổi đời từ thời kỳ NFT bùng nổ trên Ethereum, hiện chỉ chiếm chưa đầy 2% tổng khối lượng giao dịch trên chính ba chuỗi mà họ đang vận hành. Vậy mà Rarible vừa công bố "mở rộng chiến lược" lên Solana, với bộ sưu tập đầu tiên là Claynosaurz. Tôi không phản đối việc mở rộng. Nhưng khi một kẻ đến sau tuyên bố chinh phục một thị trường mà họ chưa từng có chỗ đứng, tôi chỉ có thể nhìn vào dữ liệu và tự hỏi: đây là một bước đi được tính toán kỹ lưỡng, hay chỉ là một thông cáo báo chí vô thưởng vô phạt trong bối cảnh toàn ngành đang chìm trong sự ảm đạm?
Hãy cùng nhìn vào bối cảnh. Từ đỉnh cao tháng 2/2022, tổng doanh số NFT toàn cầu đã giảm hơn 90%. Bối cảnh đó khiến bất kỳ nền tảng NFT nào cũng phải tìm lý do để tồn tại. Rarible, thành lập năm 2020, từng là một trong những cái tên tiên phong trong cơn sốt NFT đầu tiên trên Ethereum. Nhưng dòng thanh khoản đã dịch chuyển. Solana trở thành nơi giao dịch sôi động nhất nhờ chi phí thấp, tốc độ nhanh và làn sóng memecoin tạo ra hằng số lượng giao dịch khổng lồ. Magic Eden, một sàn NFT sinh ra từ Solana, đã chiếm lĩnh gần như toàn bộ thị phần. Rarible không có người dùng Solana, không có lịch sử cộng đồng, không có thanh khoản sẵn có. Họ muốn dùng gì để cạnh tranh?
Câu trả lời ngắn gọn: không có gì đặc biệt. Và đó chính là vấn đề.
Khi "đa chuỗi" không còn là lợi thế
Năm 2021, câu chuyện "multi-chain" là một vũ khí huy động vốn. Nền tảng nào cũng muốn gắn logo của mình lên ba bốn blockchain khác nhau để thể hiện tham vọng. Nhưng nhìn vào dữ liệu giao dịch thực tế, đa chuỗi hiếm khi mang lại lợi thế cạnh tranh thực sự. Hãy lấy ví dụ từ chính Rarible: họ đã vận hành trên Ethereum, Polygon và Immutable X từ lâu. Vậy mà tổng khối lượng giao dịch trên cả ba chuỗi này trong 30 ngày qua chỉ tương đương khoảng 3% thị phần của Magic Eden trên Solana. Nói cách khác, việc có mặt trên nhiều chuỗi không tự động tạo ra thanh khoản.
Trên Solana, cấu trúc thị trường NFT hoàn toàn khác so với Ethereum. Solana sử dụng Metaplex protocol và chuẩn token SPL, không tương thích với tiêu chuẩn ERC-721/ERC-1155 của EVM. Điều này có nghĩa là Rarible không thể đơn giản "copy-paste" hợp đồng thông minh của họ sang Solana. Họ phải xây dựng lại toàn bộ tầng kỹ thuật: tích hợp Metaplex, xử lý cơ chế royalties, xây dựng bộ lập lịch giao dịch phù hợp với mô hình đồng thuận của Solana. Đội ngũ kỹ thuật của Rarible đã quen thuộc với môi trường EVM, và giờ họ phải duy trì song song hai hệ sinh thái hoàn toàn khác nhau. Điều này tạo ra rủi ro vận hành không nhỏ.
Tôi từng viết script để theo dõi dòng tiền của các sàn NFT trên cả Ethereum và Solana. Điều khiến tôi ấn tượng là sự khác biệt về hành vi người dùng. Trên Ethereum, người mua NFT thường quan tâm đến danh tiếng nền tảng và lịch sử bộ sưu tập. Trên Solana, người dùng nhanh hơn, nhạy cảm về phí hơn, và họ sẵn sàng chuyển sang nền tảng khác chỉ vì một khoản phí thấp hơn 0.5% hoặc một vòng airdrop tiềm năng. Điều này đồng nghĩa với việc Rarible không chỉ phải cạnh tranh về sản phẩm, mà còn phải cạnh tranh về chi phí và khả năng tạo ra động lực kinh tế cho người dùng mới.
Cuộc chiến không nằm ở công nghệ
Tôi không tin câu chuyện "công nghệ vượt trội" sẽ giúp Rarible thắng trên Solana. Công nghệ của Magic Eden không hề tệ. Họ xử lý hàng triệu giao dịch mỗi ngày, có bot phát hiện gian lận, có tính năng lọc rarity tốt. Nhưng điều quan trọng hơn là Magic Eden đang chiếm giữ "order flow" – dòng lệnh giao dịch. Dưới góc độ on-chain, tôi có thể thấy điều đó qua số lượng ví mới kết nối đến Magic Eden mỗi tuần vẫn duy trì ở mức cao, trong khi các sàn nhỏ hơn như Tensor chỉ thỉnh thoảng có những đợt tăng nhờ airdrop. Khi bạn kiểm soát dòng lệnh, bạn kiểm soát thanh khoản. Khi bạn kiểm soát thanh khoản, bạn kiểm soát giá. Và khi bạn kiểm soát giá, các nhà sáng tạo nội dung sẽ tìm đến bạn trước tiên để phát hành bộ sưu tập mới.
Rarible có một thứ mà họ gọi là "aggregator" – bộ tổng hợp thanh khoản từ nhiều nguồn khác nhau. Điều này nghe hay trên lý thuyết. Nhưng trên thực tế, nếu một aggregator không có thanh khoản lớn để tổng hợp, nó chỉ là một trang web đẹp. Hãy nhìn vào dữ liệu: trong tuần đầu tiên Rarible công bố kế hoạch lên Solana, khối lượng giao dịch NFT trên nền tảng của họ ở các chuỗi hiện hữu thậm chí còn giảm nhẹ. Không có dấu hiệu nào của dòng tiền mới chảy vào trước thềm ra mắt. Không có tín hiệu đáng tin cậy nào trên chuỗi cho thấy cộng đồng Solana đang quan tâm đến sự kiện này.
Cơ chế Gacha – mô hình mở hộp ngẫu nhiên lấy cảm hứng từ văn hóa Nhật Bản – thường được các dự án sử dụng để tăng tính hấp dẫn. Rarible từng áp dụng cơ chế này trên Ethereum và nó tạo ra một số hiệu ứng nhất thời. Nhưng trên Solana, người dùng đã quá quen với các trò chơi may rủi từ hệ sinh thái memecoin. Họ gần như đã "miễn dịch" với các đòn bẩy tâm lý tương tự. Tôi nghi ngờ liệu Gacha có đủ sức mạnh để biến một người dùng đang giao dịch trên Magic Eden hoặc Tensor quay sang dùng một nền tảng mới hay không.
Nhìn vào con số cụ thể
Hãy cùng đọc dữ liệu một cách kỹ lưỡng. Theo bảng điều khiển công khai từ Dune Analytics, trong 30 ngày tính đến thời điểm viết bài, Magic Eden ghi nhận hơn 38 triệu USD khối lượng giao dịch NFT trên Solana. Tensor đứng thứ hai với khoảng 6 triệu USD. Các nền tảng còn lại, bao gồm cả những sàn mới nổi, chia nhau chưa đầy 3 triệu USD. Đây là mức phân hóa rõ rệt. Một nền tảng bước vào thị trường này mà không có ngân sách trợ giá hoặc chương trình khuyến khích lớn sẽ rất khó để vượt qua đường cong chấp nhận của người dùng.
Claynosaurz – bộ sưu tập đầu tiên được Rarible lựa chọn để "đặt cờ" trên Solana – hiện có giá sàn dao động quanh mức tương đối thấp so với thời kỳ đỉnh cao. Số lượng holder của bộ sưu tập này trên Solana ước tính vài nghìn ví. Đây không phải là một bộ sưu tập lớn, và cũng không phải là một bộ sưu tập có sức hút đặc biệt với cộng đồng hiện tại. Nếu Rarible thực sự muốn tạo ra tiếng vang, họ đáng lẽ phải chọn một dự án có khối lượng giao dịch lớn hơn, hoặc tự mình phát hành một bộ sưu tập độc quyền đi kèm với các cơ chế khuyến khích rõ ràng. Việc chọn Claynosaurz khiến tôi đặt câu hỏi liệu đây có phải là một thỏa thuận mang tính quan hệ, thay vì một quyết định dựa trên dữ liệu thị trường.
"Nếu chúng ta nhìn vào các mô hình lịch sử của những lần mở rộng đa chuỗi, một mô hình lặp lại thường xuất hiện: nền tảng cũ tuyên bố hỗ trợ chuỗi mới, giá token tăng vọt trong 24 giờ, sau đó khối lượng giao dịch trên chuỗi mới chững lại và duy trì ở mức không đáng kể."
Tôi đã quan sát điều này quá nhiều lần trong sự nghiệp của mình. Năm 2021, khi nhiều nền tảng NFT đổ xô lên Avalanche và Fantom, hàng loạt thông cáo báo chí được phát đi, nhưng chỉ vài tháng sau, những "bản mở rộng" đó gần như không còn hoạt động. Trên blockchain, dữ liệu không biết nói dối. Bạn có thể tung ra một giao diện mới, nhưng nếu token giao dịch thực tế không chuyển động, câu chuyện chỉ dừng ở mức câu chuyện.
Góc nhìn ngược: Tương quan không phải nhân quả
Có một cách diễn giải khác khiến nhiều nhà đầu tư bán lẻ dễ bị cuốn theo. Rarible lên Solana, Solana NFT sẽ "phát triển", RARI token sẽ "được hưởng lợi". Logic này nghe có vẻ hợp lý. Nhưng nó đánh tráo hai khái niệm: tương quan và nhân quả. Việc một nền tảng đa chuỗi kỳ cựu xuất hiện trên Solana không tự động tạo ra nhu cầu mới. Nếu không có dòng người dùng mới đến từ danh tiếng của Rarible, nó chỉ là sự dịch chuyển của một phần nhỏ thanh khoản từ các nền tảng hiện hữu sang một nền tảng khác. Và ngay cả khi có sự dịch chuyển, nó cũng không làm tăng tổng cầu của thị trường.
Trên thực tế, đây có thể là một hình thức "kể chuyện" nhằm giữ chân nhà đầu tư của RARI token. Nhìn lại lịch sử giá của RARI, tôi nhận thấy một nhịp điệu: mỗi lần Rarible công bố quan hệ đối tác hoặc mở rộng sang chuỗi mới, giá token thường có một nhịp tăng ngắn. Nhưng khi nhìn vào dữ liệu dòng tiền trên chuỗi, tôi thấy các ví lớn thường tận dụng những nhịp tăng này để giảm vị thế. Họ đã làm điều đó trong các đợt công bố hợp tác với Immutable X trước đây. Tôi không loại trừ khả năng một số người nắm giữ token RARI sẽ dùng câu chuyện "mở rộng Solana" để tạo thanh khoản đầu ra.
Tôi từng viết một bài phân tích về hiện tượng "partnership pump" trong các dự án tiền mã hóa. Kết luận của tôi sau khi xem xét hơn 200 dự án trong giai đoạn 2020-2023 là: các thông báo hợp tác có tác động tích cực đến giá token trong vòng 24-72 giờ, nhưng 80% trong số đó không tạo ra được sự thay đổi bền vững về các chỉ số cơ bản trong vòng 3 tháng. Trên thị trường giảm, khi câu chuyện tăng trưởng không còn được chấp nhận dễ dàng, các đợt bơm giá ngắn hạn thường là cơ hội để dòng tiền thông minh rút ra.
Điều gì thực sự có ý nghĩa?
Tôi không phủ nhận hoàn toàn ý nghĩa chiến lược của việc Rarible lên Solana. Trong dài hạn, nếu một nền tảng có thể đa dạng hóa nguồn thanh khoản của mình, việc tiếp cận Solana là một lựa chọn hợp lý. Nhưng "hợp lý về mặt chiến lược" không đồng nghĩa với "có khả năng thành công cao". Điều tôi muốn nhấn mạnh là sự khác biệt giữa tín hiệu và tiếng ồn. Việc Rarible mở một sàn trên Solana là một tín hiệu. Nhưng độ lớn của tín hiệu này phải được đo bằng dữ liệu giao dịch thực tế, không phải bằng số trang báo đưa tin.
Hãy đặt câu hỏi định lượng: Rarible cần tối thiểu bao nhiêu khối lượng giao dịch hàng tuần trên Solana để được coi là "đứng vững"? Nếu nhìn vào các sàn thành công trên Solana, họ duy trì khối lượng hàng tuần ở mức hàng triệu USD. Một sàn mới gia nhập với ít hơn 1000 SOL khối lượng mỗi tuần (khoảng 150.000 USD) sẽ chỉ đơn giản là một cửa hàng trưng bày. Tôi muốn nhìn thấy con số đó tăng liên tục trong vòng 4 tuần trước khi đồng ý rằng Rarible siết chặt vị thế của mình trên Solana.
Tôi cũng muốn nhìn thấy liệu Rarible có mạnh dạn sử dụng token RARI như một công cụ khuyến khích thanh khoản cho thị trường Solana của họ hay không. Nếu họ thực sự nghiêm túc, họ cần đề xuất một chương trình quản trị cho phép người dùng Solana nhận được RARI khi giao dịch. Nhưng điều này cũng có nghĩa là nguồn cung token sẽ bị pha loãng nhanh hơn, tạo áp lực lên giá token trong dài hạn. Việc họ không đề cập đến chi tiết này ngay từ đầu cho thấy mức độ cam kết có thể không sâu như cách họ truyền thông ra bên ngoài.
Magic Eden chắc chắn sẽ không ngồi yên. Với vị thế thống trị của mình, họ có thể dễ dàng tung ra các chương trình giảm phí hoặc buff thêm tính năng mới để giữ chân người dùng. Điều này tạo ra một mối đe dọa hiện hữu cho bất kỳ nền tảng mới nào. Một trong những bài học lớn nhất từ các cuộc chiến NFT marketplace trước đây là: người chiến thắng không phải là người có công nghệ tốt nhất, mà là người chi trả nhiều nhất để giành thanh khoản. Trong một thị trường giá xuống, việc đốt tiền để giành thị phần là một canh bạc rất rủi ro.
Sống sót trong thị trường giảm
Khi thị trường giảm, câu chuyện không phải là tăng trưởng mà là sự sống còn. Các giao thức NFT giống như những rạn san hô: chúng chỉ trở nên sôi động khi có dòng chảy ấm áp. Khi dòng chảy đó yếu đi, các rạn san hô sẽ chết dần trừ khi chúng tìm được một dòng hải lưu mới. Nhưng những gì Rarible làm lúc này không phải là tìm một dòng hải lưu mới – họ chỉ đang chuyển từ một vùng biển đã cạn kiệt sang một vùng biển vẫn còn nước, nhưng nước ở đó đã bị ba bốn con cá lớn chiếm hết.
Dữ liệu về lưu lượng tìm kiếm và sự quan tâm của nhà đầu tư bán lẻ với NFT đang ở mức thấp nhất kể từ năm 2020. Điều này có nghĩa là một nền tảng đến sau không chỉ phải giành thị phần từ người dùng hiện hữu, mà còn phải thuyết phục những người đã rời bỏ thị trường quay trở lại. Đây là một nhiệm vụ gần như bất khả thi nếu không có một sản phẩm đột phá thực sự. Một trang web hỗ trợ thêm một chuỗi khối không phải là một sản phẩm đột phá. Nó chỉ là một bản cập nhật bảo trì.
Khi nhìn vào bức tranh lớn hơn, tôi nghĩ các nhà phân tích nên nhìn vào việc này như một dấu hiệu của sự tái cấu trúc, chứ không phải một cú hích tăng trưởng. Trong một môi trường mà ngay cả các sàn NFT lớn nhất cũng đang phải vật lộn để duy trì doanh thu, việc các nền tảng nhỏ hơn cố gắng mở rộng sang các thị trường mới là một chiến thuật sinh tồn tất yếu. But survival tactics rarely produce spectacular growth. Chúng chỉ giúp bạn không chết thêm một ngày.
Câu hỏi duy nhất đáng hỏi là: nếu sau 6 tháng nữa, khối lượng giao dịch của Rarible trên Solana vẫn dưới mức 1000 SOL mỗi tuần, liệu có ai còn nhớ đến thông báo này không? Dữ liệu sẽ trả lời. Trên blockchain, mọi thứ đều được ghi lại. Tôi không cần đoán. Tôi chỉ cần mở trình duyệt khối và đọc.
Lời khuyên của tôi cho nhà đầu tư lúc này không nằm ở việc mua bán token. Nó nằm ở việc theo dõi và phản ứng với dữ liệu, thay vì phản ứng với thông cáo báo chí. Khi một nền tảng công bố một bản mở rộng lớn, hãy hỏi ba câu: khối lượng giao dịch mới ở đâu trên chuỗi, lợi ích kinh tế cho token là gì, và mức độ cam kết tài chính của nền tảng đến đâu. Nếu cả ba câu trả lời đều mơ hồ, thì những gì bạn đang thấy không phải là một chiến lược. Nó là một thông cáo báo chí.
Trong thị trường hiện tại, khả năng sống sót quan trọng hơn lợi nhuận. Và khi bạn nhìn vào các nền tảng NFT đang chảy máu thanh khoản từng tuần, thay vì tìm kiếm những câu chuyện hào nhoáng, hãy để dữ liệu tự nói với bạn. Bởi vì cuối cùng, trên chuỗi, dữ liệu không biết nói dối. Nhưng con người thì có.
