Vụ đóng băng Deutsche Bank và Radiant World: Bài toán dữ liệu của tài chính thương mại

Tuần này, Deutsche Bank, một định chế tài chính hàng đầu châu Âu, đã phong tỏa dòng vốn của Radiant World. Ngay sau đó, một nhóm doanh nghiệp khai khoáng và các tập đoàn giao dịch hàng hóa lớn bắt đầu gây áp lực. Mục tiêu của họ không được nêu rõ. Một số nhà phân tích đặt câu hỏi liệu vụ việc có liên quan đến gian lận chứng từ trong giao dịch thương mại quốc tế hay không. Không có hợp đồng thông minh nào được ký. Không có dữ liệu trên chuỗi nào được công bố. Nhưng câu chuyện vẫn được gắn với công nghệ chuỗi khối, bởi vì nhiều người coi đây là một ví dụ về sự cần thiết của sổ cái phân tán. Người quan sát thị trường đang cố gắng lấp khoảng trống thông tin bằng phỏng đoán. Thám tử dữ liệu không làm điều đó. Tôi tìm kiếm dấu vết, nhưng dấu vết không xuất hiện. Dữ liệu thiếu vắng cũng là một dữ liệu. Con số biết kể câu chuyện của chúng, nhưng những con số của vụ này vẫn nằm sau cánh cửa đóng kín. Để hiểu vì sao vụ việc này được nhắc đến trong giới công nghệ chuỗi khối, cần quay lại với khái niệm tài chính thương mại. Đây là hệ thống các công cụ tài chính giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro thanh toán khi mua bán hàng hóa xuyên biên giới. Trong một giao dịch điển hình, người bán vận chuyển hàng hóa, sau đó xuất trình bộ chứng từ cho ngân hàng của người mua trước khi nhận được tiền. Bộ chứng từ bao gồm hóa đơn thương mại, vận đơn, giấy chứng nhận bảo hiểm và danh sách đóng gói. Ngân hàng kiểm tra bề ngoài của các chứng từ. Nếu tất cả khớp với điều kiện của thư tín dụng, ngân hàng sẽ thực hiện thanh toán. Vấn đề nằm ở chỗ: kiểm tra bề ngoài không đồng nghĩa với xác minh tính thật của hàng hóa. Một vận đơn có thể mô tả một lô hàng không tồn tại. Một hóa đơn có thể khai khống số lượng. Một con dấu có thể là giả. Gian lận chứng từ đã tồn tại từ rất lâu, gây thiệt hại cho các ngân hàng và doanh nghiệp nhiều hơn mức công chúng vẫn biết. Tổ chức Thương mại Quốc tế đã nhiều lần cảnh báo về tình trạng này, nhưng con số thiệt hại chính xác gần như không thể thống kê, bởi vì các ngân hàng thường giữ kín các vụ việc để tránh mất uy tín. Chính vì lỗ hổng này, công nghệ chuỗi khối được kỳ vọng là giải pháp thay đổi cuộc chơi. Một mạng lưới gồm các ngân hàng, hãng tàu, cơ quan hải quan và nhà xuất nhập khẩu có thể chia sẻ cùng một nguồn dữ liệu. Khi một vận đơn được phát hành dưới dạng điện tử và ghi vào chuỗi, mọi bên đối tác đều nhìn thấy ngay lập tức. Nếu có sự chỉnh sửa nào xảy ra, lịch sử của nó sẽ được ghi lại không thể xóa bỏ. Hợp đồng thông minh có thể kích hoạt thanh toán khi thỏa mãn các điều kiện đã định. Đó là viễn cảnh mà nhiều doanh nghiệp đã thử nghiệm trong suốt một thập kỷ qua. Nhưng viễn cảnh vẫn nằm trên giấy. Các nền tảng được triển khai thí điểm không đạt được quy mô toàn cầu. Sự phức tạp của chuỗi cung ứng thực tế vượt xa một cuốn sổ cái kỹ thuật số. Mỗi quốc gia có một bộ luật riêng, mỗi ngân hàng có một quy trình thẩm định riêng. Khi khoảng trống pháp lý chưa được giải quyết, các bên liên quan vẫn giữ thói quen cũ. Bây giờ, chúng ta cần nhìn sâu hơn vào cấu trúc của vụ việc. Trước hết, với tư cách là một ngân hàng toàn cầu có vai trò hệ thống quan trọng, Deutsche Bank chịu sự giám sát chặt chẽ của Cơ quan Giám sát Tài chính Liên bang Đức và Ngân hàng Trung ương châu Âu. Việc phong tỏa dòng vốn thường được thực hiện khi ngân hàng nhận được một kiến nghị pháp lý, một chỉ thị từ cơ quan thực thi pháp luật, hoặc khi phát hiện dấu hiệu bất thường trong quá trình kiểm tra chống rửa tiền. Trong trường hợp này, danh tính của các bên gây áp lực gợi ý rằng có thể có tranh chấp thương mại giữa Radiant World và các đối tác. Tuy nhiên, chúng ta không thể khẳng định điều gì chắc chắn. Ngân hàng vẫn giữ thái độ im lặng. Radiant World chưa đưa ra tuyên bố chính thức. Mọi kết luận lúc này đều mang tính suy đoán. Dựa trên kinh nghiệm điều tra của tôi, các vụ đóng băng kiểu này thường mất nhiều tuần để làm rõ, và đôi khi lý do thực sự lại không liên quan đến bất kỳ hành vi gian lận nào. Câu hỏi tiếp theo là liệu công nghệ chuỗi khối có thể ngăn chặn loại sự việc này. Câu trả lời phụ thuộc vào cách công nghệ được thiết kế. Trong một hệ thống quản lý chuỗi cung ứng dùng sổ cái phân tán, mỗi bên tham gia đăng nhập bằng danh tính số và ghi các chứng từ điện tử lên chuỗi. Dữ liệu được đóng dấu thời gian và ký điện tử. Sau khi được xác nhận bởi các bên liên quan, dữ liệu không thể bị thay đổi. Điều này làm giảm rủi ro chứng từ bị sửa đổi trong quá trình chuyển giao giữa nhiều bên. Nhưng nó không loại bỏ được rủi ro gốc: một bên có thể tạo ra chứng từ giả và ghi lên chuỗi với đầy đủ chữ ký số của chính họ. Một chữ ký số chỉ xác nhận danh tính của người ký, không xác nhận tính thật của sự kiện được mô tả trong chứng từ. Đây là một giới hạn cơ bản mà nhiều người ủng hộ công nghệ thường bỏ qua. Dấu vết trên blockchain không biết nói dối. Nhưng kẻ gian lận có thể đưa dữ liệu giả vào chuỗi trước khi bất kỳ dấu vết nào hình thành. Nếu vận đơn giả được tạo ra bởi một bên có quyền truy cập hợp lệ, hệ thống sẽ coi đó là dữ liệu hợp lệ. Để phát hiện gian lận, cần kết hợp công nghệ với các nguồn xác minh độc lập, chẳng hạn như dữ liệu định vị tàu biển, thiết bị giám sát container hoặc hồ sơ hải quan. Nếu thiếu các lớp xác minh này, một chuỗi khối chỉ là một sổ cái đẹp đẽ ghi lại những lời nói dối được mã hóa. Một điểm cần quan tâm nữa là phản ứng của thị trường. Giá của các tài sản số gần như không biến động đáng kể sau tin tức này. Điều đó cho thấy giới đầu tư không đánh giá cao mức độ ảnh hưởng của vụ việc. Nhưng có một nguy cơ tiềm ẩn: sự nhầm lẫn giữa Radiant World và Radiant Capital, một giao thức cho vay phi tập trung hoạt động trên mạng Arbitrum. Radiant Capital có mã thông báo riêng, có cộng đồng riêng, có hợp đồng thông minh trên chuỗi khối. Radiant World, theo báo cáo, là một công ty thương mại truyền thống. Hai thực thể này không có liên hệ với nhau. Tuy nhiên, một nhà đầu tư mới có thể dễ dàng tìm kiếm nhầm và mua nhầm tài sản vì tên gọi tương tự. Tôi đã chứng kiến những vụ nhầm lẫn tương tự trong quá khứ, đặc biệt là trên thị trường tài sản số, nơi các sự kiện bên ngoài thường được dùng để thổi phồng các dự án không liên quan. Nhìn rộng hơn, chúng ta cần xem xét các nền tảng chuỗi khối hiện đang cung cấp giải pháp cho tài chính thương mại. Contour, trước đây có tên Voltron, được xây dựng trên nền tảng Hyperledger Fabric và tập trung vào điện tử hóa các bức thư tín dụng. Komgo là nền tảng do tập đoàn ngân hàng hàng đầu sáng lập để xử lý tài trợ giao dịch hàng hóa. Marco Polo và we.trade là hai sáng kiến khác dựa trên Corda, được thiết kế để kết nối ngân hàng và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Mỗi nền tảng đều có những dự án thí điểm thành công, nhưng chưa một nền tảng nào đạt được sự áp dụng rộng rãi như internet đã làm với thư điện tử. Nguyên nhân không chỉ nằm ở công nghệ. Nguyên nhân nằm ở sự miễn cưỡng của các tổ chức tài chính khi phải chia sẻ một cơ sở hạ tầng chung và chấp nhận một quy trình vận hành thống nhất. Một trở ngại khác đến từ pháp lý. Quy định bảo vệ dữ liệu chung của Liên minh châu Âu trao cho công dân quyền yêu cầu xóa dữ liệu cá nhân. Nhưng chuỗi khối lại được thiết kế để không thể xóa dữ liệu. Nếu một chứng từ thương mại chứa thông tin cá nhân của một giám đốc công ty được đưa lên một chuỗi công khai, người đó có quyền yêu cầu xóa thông tin, trong khi giao thức chuỗi khối không thể thực hiện điều đó. Do đó, các ngân hàng lựa chọn cách lưu trữ chứng từ gốc trong kho dữ liệu ngoài chuỗi và chỉ đưa hàm băm của chúng lên chuỗi. Cấu trúc này có thể giảm xung đột pháp lý, nhưng nó cũng tạo ra một lớp trung gian mới. Người dùng không còn có thể tự mình xác minh toàn bộ dữ liệu. Họ phải tin tưởng vào những nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ ấy. Tôi nhớ lại một đợt kiểm toán hồi năm 2020, khi tôi phân tích một hợp đồng thông minh được quảng cáo là có khả năng chống gian lận. Nhóm phát triển tuyên bố rằng chỉ cần đưa tất cả hóa đơn lên chuỗi là đủ. Khi tôi đặt câu hỏi về cách xác thực hàng hóa thực tế, họ im lặng một lúc rồi trả lời rằng đó là phần việc của nhà vận chuyển. Nói cách khác, hệ thống mới chỉ tin tưởng vào dữ liệu do chính các bên tham gia cung cấp. Điều đó không khác gì hệ thống giấy tờ truyền thống. Công nghệ mới chỉ thay đổi nơi lưu trữ chứng từ, chứ không thay đổi bản chất của vấn đề niềm tin. Điều phản trực giác nhất trong vụ việc này là việc một ngân hàng truyền thống phong tỏa dòng vốn có thể là dấu hiệu cho thấy hệ thống kiểm soát rủi ro đang hoạt động đúng chức năng. Các ngân hàng có trách nhiệm pháp lý và đạo đức phải ngăn chặn các giao dịch đáng ngờ. Khi đóng băng một tài khoản, ngân hàng đang thực hiện quyền hạn của mình theo hợp đồng và luật pháp. Điều này không tự động chứng minh rằng ngân hàng đã thất bại, cũng không chứng minh rằng khách hàng đã phạm lỗi. Nó chỉ chứng minh rằng một quy trình điều tra đang được tiến hành. Câu chuyện về chuỗi khối và gian lận chứng từ thường bỏ qua điểm này. Nếu một hệ thống phi tập trung được thiết kế để chống kiểm duyệt, thì không một ngân hàng nào có thể đóng băng một khoản thanh toán. Nhưng chính vì không thể đóng băng, một khoản thanh toán sai lầm sẽ trở thành vĩnh viễn. Trong thế giới tài chính truyền thống, việc đóng băng chính là một cơ chế bảo vệ, giúp các bên liên quan có thời gian làm rõ sự việc trước khi tiền đi qua ranh giới không thể quay đầu lại. Điều tôi muốn nhấn mạnh là tính hai mặt của mọi hệ thống. Một chuỗi khối không thể tự nó phân biệt được một bộ chứng từ thật với một bộ chứng từ giả được tạo ra bởi một bên có thẩm quyền. Và một ngân hàng tập trung cũng không luôn luôn đưa ra quyết định đúng đắn. Vấn đề thực sự nằm ở việc thiết kế quy trình kiểm tra chéo giữa dữ liệu vật lý và dữ liệu kỹ thuật số. Đây là bài toán khó hơn nhiều so với việc chọn một chuỗi khối công khai hay một cuốn sổ cái riêng tư. Nếu ai đó khẳng định với bạn rằng vụ Radiant World chứng minh sự cần thiết của công nghệ phi tập trung, hãy yêu cầu họ đưa ra bằng chứng. Tôi không tin vào cảm xúc, tôi tin vào thuật toán. Nhưng thuật toán không thể hoạt động nếu không có dữ liệu sạch. Và dữ liệu sạch ở đây đang không xuất hiện. Tuần tới là thời điểm quan trọng. Các nhà phân tích sẽ chờ đợi ba tín hiệu rõ ràng. Deutsche Bank có công bố thông tin chính thức về lý do phong tỏa hay không. Radiant World có đưa ra phản hồi hoặc khởi kiện hay không. Liệu có bất kỳ dự án chuỗi khối nào lợi dụng sự kiện này để quảng bá hay không. Nếu không có tín hiệu nào xuất hiện, câu chuyện sẽ nhanh chóng biến mất khỏi dòng thời gian. Nếu có tín hiệu, tôi sẽ sẵn sàng kết nối nó với dữ liệu thực tế. Bóc tách lớp vỏ bọc, tôi tìm ra sự thật. Nhưng sự thật cần được đo bằng dữ liệu, không phải bằng tuyên bố. Về mặt kỹ thuật, tôi sẽ theo dõi bốn nhóm thông tin trong những ngày tới. Thứ nhất, hồ sơ pháp lý và tuyên bố của các bên liên quan. Thứ hai, dữ liệu giao dịch trên các nền tảng tài chính thương mại có sự thay đổi hay không. Thứ ba, diễn biến của các loại tài sản số có liên quan đến khái niệm tài chính thương mại, dù rất nhỏ. Thứ tư, khả năng các ngân hàng châu Âu đẩy nhanh các dự án số hóa thương mại sau sự việc. Nếu không có thay đổi nào, tôi sẽ coi sự kiện này là một điểm nhiễu trên radar. Nhưng nếu có, tôi sẽ tiếp tục đào sâu. Blockchain không phải là câu trả lời cho mọi vấn đề. Đôi khi, câu trả lời nằm ở việc kiên nhẫn đợi những con số xuất hiện. Bài viết chỉ dựa trên các thông tin được công bố công khai và không nhằm mục đích tư vấn đầu tư. Mọi kết luận trong bài đều có thể thay đổi khi có dữ liệu mới.