Vào mùa hè năm 2025, không phải một trận động đất, mà là một cơn chấn động địa chính trị đã làm rung chuyển sa mạc Ả Rập. Kênh truyền thông uy tín Wall Street Journal phát đi một tín hiệu: Tổng thống Donald Trump, trong những tháng cuối của nhiệm kỳ, đã phê duyệt một thỏa thuận hạt nhân trị giá hàng nghìn tỷ USD kéo dài 30 năm với Ả Rập Xê Út – thỏa thuận được cho là sẽ mở ra cánh cửa cho hoạt động làm giàu uranium ngay trên lãnh thổ quốc gia vùng Vịnh. Tin tức này xuất hiện ngay sau khi thị trường chứng khoán Mỹ khởi sắc vài phiên, báo hiệu một sự thay đổi mang tính nền tảng trong cấu trúc quyền lực của Trung Đông.
Bối cảnh của thỏa thuận này cần được nhìn nhận từ góc độ cấu trúc giao thức năng lượng và an ninh toàn cầu. Kể từ sau 'Arab Spring' và sự trỗi dậy của Iran, Ả Rập Xê Út luôn ở trong tình trạng bất an về chiến lược. Họ sở hữu một trong những kho dự trữ dầu mỏ lớn nhất thế giới, nhưng lại thiếu 'lá chắn cuối cùng' – vũ khí hạt nhân. Trong nhiều thập kỷ, Riyadh phụ thuộc vào ô dù hạt nhân của Mỹ. Tuy nhiên, sự mệt mỏi của Washington sau các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan, cùng với việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran (JCPOA), đã khiến Ả Rập Xê Út cảm thấy chiếc ô đó không còn chắc chắn. Thỏa thuận này là câu trả lời của Riyadh: chúng tôi không còn muốn thuê bảo vệ nữa, chúng tôi muốn tự sở hữu công nghệ để tự bảo vệ.
Cốt lõi của phân tích kỹ thuật nằm ở điều khoản 'cho phép làm giàu uranium trên lãnh thổ Ả Rập Xê Út'. Trong các hợp đồng hạt nhân dân sự thông thường, Mỹ thường yêu cầu đối tác từ bỏ quyền làm giàu và tái xử lý (ENR). Điển hình là thỏa thuận với UAE năm 2009, nơi Abu Dhabi đã chấp nhận 'tiêu chuẩn vàng' – từ bỏ ENR để đổi lấy công nghệ và sự đảm bảo. Với Ả Rập Xê Út, điều này đã bị phá vỡ. Cho phép Ả Rập Xê Út làm giàu uranium, ngay cả ở cấp độ thấp, là một bước tiến mang tính 'chuyển giao công nghệ lưỡng dụng' đầy rủi ro. Một quốc gia có nền tảng làm giàu uranium có thể, trong một khoảng thời gian ngắn, nâng cấp lên cấp độ vũ khí (trên 90%). Thách thức kỹ thuật không nằm ở việc có được công nghệ hay không, mà nằm ở thời gian và ý chí chính trị. Với một quốc gia giàu có và có tham vọng như Ả Rập Xê Út, nếu họ quyết tâm, con đường từ hạt nhân dân sự sang hạt nhân quân sự sẽ ngắn hơn nhiều so với những dự đoán bi quan.
Góc nhìn phản trực giác của thỏa thuận này không đến từ bản thân nó, mà từ hậu quả chiến lược đối với chính Washington. Thông thường, một thỏa thuận như vậy được coi là cách Mỹ 'khóa chặt' Ả Rập Xê Út vào quỹ đạo của mình, ngăn Riyadh xích lại gần Moscow hay Bắc Kinh. Tuy nhiên, điều mà giới phân tích thường bỏ qua là 'điểm mù bảo mật' mang tên Israel. Tel Aviv từ lâu đã coi vùng Trung Đông phi hạt nhân là lợi ích sống còn. Việc Mỹ trao cho Ả Rập Xê Út công nghệ làm giàu uranium đồng nghĩa với việc phá vỡ thế độc quyền hạt nhân phi chính thức của Israel trong khu vực. Điều này chắc chắn sẽ kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới, hoặc ít nhất là một cuộc khủng hoảng tin cậy sâu sắc trong quan hệ đồng minh Mỹ-Israel. Bằng cách cố gắng trói buộc một đồng minh, Mỹ lại đang đẩy một đồng minh khác vào thế đối đầu. Hơn nữa, thỏa thuận làm suy yếu nghiêm trọng Hiệp ước Không Phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), tạo tiền lệ nguy hiểm cho các quốc gia khác như Thổ Nhĩ Kỳ hay Ai Cập đòi hỏi quyền lợi tương tự.
Câu hỏi cuối cùng không phải là liệu Ả Rập Xê Út có bom hạt nhân hay không, mà là thế giới đã sẵn sàng cho một Trung Đông với hai hoặc ba cường quốc hạt nhân chưa. Khi một thỏa thuận 'dân sự' có thể thay đổi cán cân quyền lực quân sự của toàn bộ khu vực, ranh giới giữa năng lượng và chiến tranh đã trở nên mong manh hơn bao giờ hết.